Tweede Cd van de Ontmoetingskerk

		Muziekfragmenten
		De Protestantse Gemeente
		Van Leeuwen Orgel
		Del Haye orgel
		Daan Manneke, organist en componist
		Janno den Engelsman, organist
		Bestellen

“één verloren, één gewonnen, twee protestantse orgels in Bergen op Zoom”

Orgelbespelingen door Daan Manneke (in 1966) en Janno den Engelsman (in 2003)

Op deze CD zijn opnamen te horen van twee “Protestantse” orgels in Bergen op Zoom.

We horen een bewaard gebleven geluidsfragment van het vermaarde Del Haye orgel dat dienst deed van 1771 tot 1972 in de Grote of Sint – Gertrudiskerk. Dit is de stadskerk waar bijna 400 jaar lang de protestantse eredienst werd gevierd.

We horen ook het van Leeuwen orgel dat sinds het voorjaar van 2003 in de Ontmoetingskerk dienst doet. Deze kerk staat aan het Bolwerk Zuid 134 waar de huidige Protestantse Gemeente haar erediensten houdt.

Verleden en heden komen zo bij elkaar, maar deze CD is ook gericht op de toekomst van de Protestantse Gemeente in Bergen op Zoom. De opbrengst is namelijk geheel bestemd voor het orgel- en restauratiefonds. Graag laten we aan toekomende generaties een goed geoutilleerd en afbetaald (!) kerkelijk complex na.

We wensen dat de klanken uit het verleden en het heden er toe bijdragen dat er ook muziek zit in de toekomst van onze kerkgemeenschap.

(top)

Fragmenten van deze cd kunt u beluisteren door op onderstaande links te klikken

Janno den Engelsman speelt op het van Leeuwen-orgel

1		Johann Christoph. Kellner (1736—1803) -Preludium in C Kellner was werkzaam als organist en componist in Kassel (D).Hij was in zijn tijd een bekend componist.Het galante preludium bestaat uit een telkens terugkerend refrein,afgewisseld met een kort fugatisch tussenspel.
2	25 seconden 99 kB	Samuel Sebastian Wesley (1766—1837) -Air and Gavotte Dit werk is eigenlijk geschreven voor orkest en bewerkt voor orgel. De air (in 17e eeuws Frankrijk : sololied) met een zangrijke melodie,wordt gespeeld met de prestant 8 vt. in de rechterhand en een zachte begeleiding. Een gavotte is een van oorsprong Franse (volks-) dans, die vanaf de 17e eeuw ook aan het Franse hof ingeburgerd raakte.
3		Justus Heinrich Knecht (1752—1817) -Nachspiel Knecht, organist, componist en muziekrecensent, was een van de leidende muzikale figuren in zijn tijd in Zuid Duitsland. Zijn “Nachspiel” is typisch voor de stijl van de “weense klassieken”(o.a. Joseph Haydn). Het stuk bestaat uit een dialoog tussen het hoofdwerk (“orkest”) en het rugwerk (“klein orkest”) van het orgel.
4		Johann Sebastian Bach (1685—1750) -Aria variata (BWV 989) Dit werk, bestaande uit tien variaties over een thema, werd door Bach aan het begin van de 18e eeuw geschreven. Hoewel het werk in de eerste plaats bedoeld is voor uitvoering op een klavecimbel, misstaan de kleurrijke variaties op het fraaie thema niet.
5	39 seconden 155 kB	Johann Sebastian Bach (1685—1750) -Preludium in C (BWV 545)
6	40 seconden 158 kB	Johann Sebastian Bach (1685—1750) -Wachet auf, ruft uns die Stimme‘ (BWV 645) De zgn Schübler Choräle van Bach zijn uitgegeven door Georg Schübler. In totaal bestaat deze verzameling van koraalbewerkingen uit zes werken waarvan er vijf bewerkingen zijn van aria’s uit cantates van Bach zelf. Deze bewerkingen klinken op orgel speelser dan veel andere koraalbewerkingen van Bach. Cantate 140 ‘Wachet auf ‘is in 1731 uitgevoerd op de 27e zondag na Trinitatis. De aria uit deze cantate werd uitgevoerd door viool I ,viool II en viola, de tenor zong de koraalmelodie en basso continuo. Op het orgel zijn dat respectievelijk de rechterhand, de linkerhand met de trompet, en het pedaal
7		Johann Sebastian Bach (1685—1750) -Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ‘ (BWV 649) Een tweede voorbeeld van deze Schübler Choräle van Bach is Kantate 6 ‘Ach bleib bei uns’. Deze werd uitgevoerd op 2e paasdag in 1725. Violoncello piccolo (orgel linkerhand) sopraan (orgel rechterhand) en basso continuo (pedaal)
8	26 seconden 102 kB	Hugo Distler (1908—1942) -Uit 30 Spielstücke‘, 1 t/m 4 Hugo Distler’s “30 Spielstücke fur die Kleinorgel”op 18 no 1 werd in 1938 uitgegeven.Distler was een invloedrijk kerkmusicus die zich aansloot bij de “Orgelbewegung” ; een muzikale beweging die terug wilde keren naar de kleurrijke en heldere orgelklank van vroeg-barok en renaissance.Ook de muziek uit die periode vormde een sterke inspiratiebron voor Distler.Zijn muziek kenmerkt zich door pregnante ritmes en typische harmonieën in zeer gematigd modern idioom.
9	18 seconden 73 kB	Cor Kee (1900—1996) -Variaties over “Merck toch hoe sterck‘ Cor Kee maakte vooral als improvisator en docent internationaal naam.Talloze organisten zijn door hem opgeleid.Zijn variatiereeks over ‘Merck toch hoe sterck’ is een vroeg werk van hem.

Daan Manneke (1939- ) -Kroniek voor orgel.
Deze compositie is geschreven op en voor het Del Haye orgel, waarbij alle mogelijkheden die dit instrument bood, werden benut. Alleen op deze CD dus op het originele instrument te horen.

10		Ouverture
11		Cantiek
12	19 seconden 78 kB	Duo
13		Adagio
14		Dialoog
15	18 seconden 73 kB	Vier versetten op een avondhymne
16		Adagio II
17	37 seconden 148 kB	Epiloog

 

(top)

De Protestantse Gemeente te Bergen op Zoom.
Voor de vroegste geschiedenis van protestants kerkelijk leven moeten we teruggaan naar het jaar 1580. In dat jaar komt er in Bergen op Zoom een einde aan het Spaanse bewind en valt de stad in “staatse” handen met dito religie: de Nederduyts Gereformeerde kerk. Hoewel in diverse Brabantse steden er nog regelmatig sprake is van machtswisselingen weet Bergen op Zoom de “Spaense schare te stutten” zoals het populaire Bergse volkslied “Merck toch hoe sterck” ons voorhoudt. Er is enkele eeuwen lang sprake van een stabiel evenwicht. De ontwikkelingen in de 19-de eeuw hebben binnen de Nederlandse Hervormde Kerk –zoals die inmiddels heette- een scheuring der geesten veroorzaakt die ook aan Bergen op Zoom niet is voorbijgegaan. In 1857 scheidden een aantal gezinnen zich af van de kerk en begonnen een nieuwe kerkgemeenschap. Deze “Afgescheidenen” zochten een weg van wederkeer tot de Gereformeerde beginselen. Rond 1890 volgde een tweede groep, de dolerenden, en in 1892 vormden zij beide, naar landelijk voorbeeld, de Gereformeerde Kerk te Bergen op Zoom.

Honderd jaar later, in 1991, namen de erfgenamen van deze Hervormden en Gereformeerden een kloek besluit: “…… we gaan weer samen want we vinden de verschillen niet zo groot dat deze kerk-scheidend zouden moeten zijn….”

Vanaf dit moment zochten Hervormden en Gereformeerden naar mogelijkheden van samenwerking en samengaan. Het gereformeerde kerkgebouw werd de plaats van samenkomst voor deze Protestantse Gemeente. 1 januari 1995 kreeg het gebouw de naam Ontmoetingskerk. Op 20 september 1998 werd de federatie-akte getekend.

De Ontmoetingskerk te Bergen op Zoom.
Uit de beschrijving van de Rijksdienst voor Monumentenzorg:
Centraalbouw onder samengesteld steil dak met dakruiter.
Ontworpen door B.T. Boeyinga (1886—1969) in expressionistische,
aan de Amsterdamse School verwante stijl. Bouwjaar 1928.
Boeyinga sloot aan bij de opvattingen inzake kerkenbouw van Gereformeerd voorman Abraham Kuyper. De kansel, met erboven als een kroon het orgel, en ervoor de doopvont en de avondmaalstafel, vormen het centrum van een halve cirkel, waaromheen de zitplaatsen zijn gearrangeerd. Zodoende vormt de bediening van Woord en Sacrament het middelpunt van de verzamelde gemeente en is de lofzang de bekroning op de verkondiging.
De steile daken versterken de rijzigheid van het interieur. De spits van de toren (dakruiter) meet 28 meter hoog en samen met de vrij hoog geplaatste haan komen daar nog enkele meters bij. Het motto van dit kerkgebouwontwerp was dan ook: omhoog! (Sursum corda). Boeyinga bouwde verschillende kerken vanuit dit concept. De in 2003 afgebrande Koningkerk te Haarlem, bouwjaar 1927, was hiervan een prachtig voorbeeld.

De Ontmoetingskerk is in 2001 door de overheid beschermd met de status van rijksmonument en in 2002/2003 ingrijpend gerestaureerd. Bij die gelegenheid werd ook een ander orgel geplaatst, afkomstig uit de voormalige Petruskerk te Vlissingen.

(top)

Het Van Leeuwen orgel in de Ontmoetingskerk te Bergen op Zoom.
Het orgel werd in 1966 gebouwd door Willem van Leeuwen Gzn. te Leiderdorp voor de Gereformeerde Kerk te Vlissingen. Tussen het moment dat het orgel werd ontworpen en het moment van de feitelijk bouw en oplevering was het bedrijf Van Leeuwen samengegaan met Pels onder de naam Pels & Van Leeuwen orgelbouw. Het Van Leeuwen orgel, opus 532, is dus grotendeels in het atelier van Pels gebouwd, maar nog wel onder de naam van van Leeuwen. Alleen hierom is het al een bijzonder instrument. Het orgel werd in Vlissingen geplaatst op de achtergalerij van de Petruskerk.

In 2001 werd deze Vlissingse kerk als liturgische ruimte buiten gebruik gesteld. Als gevolg hiervan kwam het orgel beschikbaar voor verkoop. De orgelcommissie van de Ontmoetingskerk in Bergen op Zoom was al enige jaren op zoek naar een passend orgel. Toen het bericht kwam dat het van Leeuwenorgel in Vlissingen beschikbaar was, werd spoorslags een bezoek georganiseerd en werd op –voor kerken meestal ongebruikelijk- korte termijn besloten tot aankoop.

Najaar 2002 is begonnen met de opbouw van het instrument. De ingebruikname vond plaats op woensdag 9 april 2003.
De huidige dispositie is als onderstaand:

Bij plaatsing van het orgel in Bergen op Zoom werd een cymbelster aangebracht. Dit is een register waarbij kleine belletjes tot klinken worden gebracht. Deze belletjes zitten op een as die verbonden is met een vergulde ster die in het front van het orgel zichtbaar is en meedraait wanneer het register tot klinken wordt gebracht. Al met al een vrolijke noot die men wel vaker aantreft bij orgels uit deze bouwperiode.

Met dit Van Leeuwen orgel beschikt de Protestantse Gemeente van Bergen op Zoom over een instrument waarvan de kwaliteit en allure weer een beetje doen denken aan datgene wat verloren is gegaan.

(top)

Het Del Haye orgel in de Grote- of Sint Gertrudiskerk te Bergen op Zoom.
De Grote of Sint – Gertrudiskerk dateert voornamelijk uit het derde kwart van de vijftiende eeuw. Na de Reformatie in Bergen op Zoom in 1580 werd de kerk voor de protestantse eredienst geschikt gemaakt. In 1747 werd de kerk grotendeels verwoest door oorlogsgeweld. Na de wederopbouw werd besloten een nieuw orgel te bestellen bij de Antwerpse orgelmaker Louis II Del Haye. (ook wel: Delahaye of Delhaye) Hoewel de kerk al weer in 1752 in gebruik genomen kon worden, werd het orgel pas opgeleverd op 10 april 1771. Dit instrument genoot tot in de twintigste eeuw een zekere faam bij degenen, die een liefde voor oude instrumenten cultiveren. Het orgel heeft tot grote tevredenheid gefunctioneerd in de protestantse eredienst totdat de Hervormde Gemeente de kerk in 1966 moest verlaten wegens bouwvalligheid. In 1972 werd de Gertrudiskerk wederom geheel verwoest door brand, nu tijdens restauratiewerkzaamheden. Ook het Del Haye orgel ging geheel verloren op deze 10-de april 1972.

De laatst bekende dispositie was als volgt:

Na wederopbouw van de kerk is deze per 1988 in bruikleen gegeven aan de RK parochie van de Heilige Maagd Maria die sedertdien de hoofdgebruiker is. De Protestantse Gemeenschap is geregeld in de Gertrudiskerk te vinden als deelnemer aan oecumenische vieringen.

(top)

Daan Manneke, organist en componist.
Daan Manneke is geboren in 1939 in Kruiningen. Hij studeerde orgel en compositie aan het conservatorium in Tilburg. Ook studeerde hij in Brussel bij de Belgische organist Kamiel D’Hooghe en in Amsterdam bij Ton de Leeuw. In 1976 ontving hij van het Sweelinck conservatorium in Amsterdam een prijs voor compositie. Als componist heeft hij een geheel eigen en zeer moderne stijl ontwikkeld. Hij maakt gebruik van sterke contrasten, signaal-achtige motieven en complexe, gevoelige, aangrijpende toonkleuringen.
In de zestiger jaren was Daan Manneke de organist van de Hervormde Gemeente te Bergen op Zoom; de laatste organist van het Del Haye-orgel in de Gertrudiskerk.
Het orgel ging geheel verloren maar gelukkig bleef een geluidsfragment uit die tijd bewaard!. In 1966 werd door Daan Manneke een concert voor de radio opgenomen. Naast werken van bekende componisten speelde hij ook een eigen compositie genaamd “Kroniek voor orgel”. Deze compositie is geschreven op en voor het Del Haye orgel, waarbij alle mogelijkheden die dit instrument bood, werden uitgebuit. Dit fragment is op deze CD opgenomen.

(top)

Janno den Engelsman, organist.
Janno den Engelsman (geb. te Bergen op Zoom 1972) volgde orgellessen bij Flip Veldmans aan de muziekschool in zijn geboorteplaats en vervolgens bij Jet Dubbeldam in Rotterdam. Tevens volgde hij koorlessen bij Hans Smout en was en is hij actief als begeleider van diverse Bergse koren, waaronder Hortus Musicus Religiosus.
Janno studeerde orgel, klavecimbel en kerkmuziek aan het Utrechts Conservatorium. Zijn docenten waren o.a. Reitze Smits, Bernard Winsemius en Siebe Henstra.
Na zijn conservatorium opleiding volgde Janno diverse cursussen. O.a. studeert hij 16e eeuwse Italiaanse orgelmuziek bij Liuwe Tamminga in Bologna.
In 1996 won hij op het Leids Orgelconcours een eerste prijs en in 2002 op het Internationaal Orgelconcours in Nijmegen was hij laureaat en winnaar van de publieksprijs.
Janno is een regelmatig gevraagd begeleider en is actief als solist en docent. Hij is als dirigent-organist verbonden aan de Laurens en Michael parochies in De Bilt / Bilthoven. Tevens is hij een van de bespelers van het historische Ibach orgel in de St. Gertrudiskerk in Bergen op Zoom.
Lees meer over Janno den Engelsman

(top)

Bestellen:

De CD’s zijn te koop voor € 12,50 per stuk,
de opbrengst komt geheel ten goede aan
het restauratiefonds van de Ontmoetingskerk.

U kunt de cd toegestuurd krijgen door € 15,85
(€12,50 CD + € 3,35 administratie en verzendkosten)
over te maken op postgirorekening 9227973
t.n.v. Restauratiefonds Ontmoetingskerk Bergen op Zoom
onder vermelding van "toezending CD"