23 April 2004

Artikel uit het Jaarboekje 2004 van de Protestantse Kerkgemeenschap Bergen op Zoom.

Dit jaar willen we aan de hand van vier kerkzegels de geschiedenis van de Bergse protestanten de revue laten passeren:

1580-heden: Nederduits Gereformeerde ofwel Nederlandse Hervormde Gemeente
Het afgebeelde kerkzegel werd in 1592 ontworpen door ds. Baselius jr. Hij gaf de jonge protestantse gemeenschap in Bergen op Zoom met dit zegel een eigen identiteit en waardigheid. Maar ook een juridische zelfstandigheid. Met het zegel konden immers ook belangrijke stukken worden “bezegeld”. De kerk vervulde in die tijd nog een belangrijke functie als een soort burgerlijke stand en hield ook toezicht op handel en wandel van de leden van de samenleving. Dit resulteerde in correspondentie die een legaal karakter moest hebben. Daarvoor was een zegel onontbeerlijk. De eerste protestantse synode van ons land (1578) adviseerde reeds aan haar locale gemeenten om een zegel te ontwerpen en te gebruiken. Het Bergse zegel is het op 14 na oudste in Nederland en nog steeds in gebruik. Bij de restauratie van de Ontmoetingskerk is het zegel op een fors formaat van 1 meter doorsnede op de glazen entreedeuren aangebracht. Ook is het te vinden op de torendeuren van de St. Gertrudiskerk. Binnen het zegel zijn drie bergen met bloemen zichtbaar en daaronder de woorden “Op Zoom”. Het randschrift luidt: Gods bergh is vruchtbaar – ps 68. In onze huidige vertaling van psalm 68 is deze tekst niet terug te vinden. De tekst kan wel worden gevonden in de in die tijd gebruikte “deuxaes” bijbel, een voorloper van de Statenvertaling. Het bijbelvertalen was in die tijd nog niet zo’n goed ontwikkeld vak vandaar dat men later tot een andere vertaling kwam. Voluit staat er in die deuxaes vertaling: “Den bergh Gods is een vruchtbare berch, een groot ende vruichtbaer gheberchte”.

1659-1828: Waalse gemeente. Door migraties in Europa kon de samenstelling van de bevolking van steden of dorpen soms erg veranderen. Hierdoor kon het gebeuren dat er ook behoefte was aan anderstalige kerkdiensten. Een locale protestantse gemeente kon die diensten zelf verzorgen, maar kon ook een speciale gemeente oprichten voor deze bevolkingsgroep. In Bergen op Zoom heeft van 1659 tot en met 1828 een Waalse, dat wil zeggen een Franstalige, gemeente bestaan. Zij hadden een eigen kerkgelegenheid in de Margrietenkapel. Deze kapel heeft tot het begin van de vijftiger jaren van de twintigste eeuw gestaan op de hoek van de Minderbroederstraat en Geweldigerstraat. Ook de Lutherse kerk had hier haar onderkomen. Rond 1950 werd deze middeleeuwse kloosterkerk gesloopt en kon het Cathrientje zich verder uitbreiden. De ontwerper van het hierbij afgebeelde zegel van de Waalse gemeente is onbekend. We zien (vaag) in het midden een rots/berg met daar omheen de tekst: “Dieu est notre rocher” (God is onze rots). Het randschrift vermeldt: Eglise Wallonne Berg op Zoom. In 1828 hield de gemeente op te bestaan en werd zij samengevoegd met de hervormde gemeente.

1698-heden: Evangelisch-Lutherse gemeente te Bergen op Zoom.
Bergen op Zoom was altijd garnizoensstad en dat bracht ook altijd veel mutaties in de bevolking met zich mee. En door haar ligging dicht bij Antwerpen was Bergen op Zoom, zowel over water als over land, de doorgangsstad richting het zuiden. In de zeventiende eeuw ontstond een gemeenschap Duitssprekenden van Lutherse overtuiging die behoefte had aan eigen kerkdiensten. Door de hulp van de Lutherse gemeenschap in Rotterdam kon in 1698 een eigen gemeente worden gevormd met een predikant. Ook deze gemeente werd ondergebracht in de Margrietenkapel, eenvoudigweg door er een muur in te metselen. De Evangelisch-Lutherse Gemeente heeft tot 1939 in deze kapel gekerkt en is dat jaar naar de Faurestraat getrokken waar ze een nieuwe kerk had gebouwd. Hier is de Lutherse Gemeente nog steeds te vinden. Ook deze kerk heeft een zegel. Het staat in elke kerkbode afgedrukt maar het is duidelijk een kopie van een kopie, dus erg vaag. We zien in het midden een persoon, dit is de afbeelding van een engel. Hierbij de woorden ”evangelium aeternum”. Dit komt uit Openbaringen 14 : 6 waar we lezen over de engel die in het midden van de hemel vliegt met het eeuwig evangelie.
Als randschrift lezen we: "sig.eccl.inv.aug.conv.civ.bergarum.zomam". Dit zijn allemaal afkortingen die met elkaar een zinnetje in het Latijn zouden moeten vormen. Het is zelfs niet helemaal duidelijk welk woordje vooraan moet staan. Met hulp van ds. Willem Baan kwamen we op de volgende zin: sigillum ecclesiae invariatae augustanae confessionis civitas bergarum zomam. De vertaling zou dan zijn: Zegel van de gemeente van de onveranderde Augsburgse confessie van de stad Bergen op Zoom. Hierin zit ook weer een stukje kerkgeschiedenis, want ooit had Melanchton de Augsburgse Confessie enigszins veranderd om de Gereformeerden tegemoet te komen. Luther hield echter niet van diplomatie maar wel van de waarheid. In Lutherse kring sprak men in de tijd dat dit zegel werd ontworpen dus voor de zekerheid over de onveranderde Augsburgse confessie. Het is deze belijdenis die in de kerkorde van de nieuwe Protestantse Kerk ook wordt genoemd.

1857/1889/1892-heden: Gereformeerde Kerk van Bergen op Zoom.
In de negentiende eeuw waren er in kerkelijk Nederland allerlei spanningen die ertoe leidden dat mensen zich hergroepeerden, soms onder invloed van evangelisatiebewegingen. Het ging dan vaak om de wat eenvoudiger lieden, soms randkerkelijk. Men sprak wel van “de kleine luyden”. In Bergen op Zoom werd in 1857 een “Christelijke Afgescheiden” gemeente gesticht die bijeenkwam in een pottenbakkerskamer in de Dubbelstraat. In 1889 ontstond een “dolerende Nederduits Gereformeerde Gemeente” vanuit een evangelisatiebeweging. Deze kwam samen in een schoolgebouw in de Moeregrebstraat. Deze twee gemeenten gingen mee met de landelijke roep om samen te gaan. Zo ontstond de Gereformeerde Kerk in Bergen op Zoom in 1892. In dit jaar werd ook het landelijk verband van Gereformeerde Kerken opgericht. Pas in 1928 werd voor deze Gereformeerde Kerk een kerkzegel ontworpen, namelijk ter gelegenheid van de ingebruikname van de nieuw gebouwde kerk aan het Bolwerk, thans Ontmoetingskerk. Ook dit kerkzegel ziet u hierbij en het is uniek te noemen. Het is namelijk ontworpen door de architect van het gebouw en dat komt niet veel voor. Een typisch art-deco kerkzegel dus. Het zegel toont het kerkgebouw en de naam van het kerkgenootschap met daarbij de vermelding van een tekst: Mattheüs 5 : 14. Hier staat: “Gij zijt het licht der wereld; eene stad boven op eenen berg liggende, kan niet verborgen zijn.
Waarom dit zegel? De kerkenraad vond dat dit zegel er met name moest komen omdat daarmee “de gemeente in een kort woord klaar hare roeping wordt voorgehouden”.