WANNEER DE KERK TE KLEIN IS…..
oecumenische diensten in de stadskerk

Artikel uit het tijdschrift: VIEREN. Dit is een tijdschrift voor liturgie en spiritualiteit. Het artikel stond in nr 3, 2009.

Komt het voor, dat een kerk volstroomt en dat iedereen het gevoel heeft erbij te moeten zijn?
Dat de kerkgangers al ruim tevoren buiten staan, bang wat te missen en wachtend tot de deur open gaat en de run op de beste plaatsen kan beginnen ?
We kennen dat hier in Bergen op Zoom een beetje van Kerstmis, de nachtmis met de mooie muziek en de warme sfeer. Maar we kennen dat nog sterker van de Oecumenische Diensten die bij bepaalde gelegenheden in de stadskerk, de Gertrudis, worden gehouden.
Dat vraagt om uitleg, want die term ‘oecumenische dienst’ kan onmogelijk de publiektrekker zijn; zo’n dienst moet anders heten. er moet een andere naam zijn.
In de volksmond heet iedere dienst een ‘mis’, ook als er geen eucharistie wordt gevierd en ook als een dominee de kar trekt:
En daarom hebben de diensten waar het hier over doorgaans een andere naam: de Vastenavondmis’, de Jazzdienst, de Viering op Roze Zaterdag….

HET EVENT
Mijn collega Dominee Willem Vermeulen weet het kernachtig te zeggen. Hij werkt al twintig jaar in deze stad, en kent al die momenten dat de mensen hier te hoop lopen. En hem bekroop vaak het gevoel: “als het druk is in de stad, is het stil in de kerk”. De katholieke parochie en de protestantse gemeente staan gemakkelijk buitenspel, doen niet mee bij alle leuke en enerverende dingen die telkens weer op de kalender staan.

Want het kan in de binnenstad zo bijzonder zijn.
Bergen op Zoom is een provinciestad met een Bourgondische inslag, die zich graag afficheert
als ‘Stad van Stoet en Spel’. Op een van de monumentale panden staat in grote letters een dichtregel van stadsdichter Bert Bevers geschreven: ‘Je hoeft hier niet geboren te zijn om hier vandaan te willen komen’. De binnenstad tooide zich de afgelopen twee jaar trots met de toegekende onderscheiding ‘Beste binnenstad van Nederland’.
De binnenstad is huiselijk en komt telkens weer tot leven als er iets georganiseerd wordt op het terrein van muziek, sport of cultuur. De evenementenkalender is overladen.

Vastenavond spant de kroon. Buiten Bergen op Zoom noemen ze dat carnaval, maar wie daarover spreekt bewijst dat hij geen krab is en de taal van het Krabbegat niet meester is.
Duurt dat feest vier dagen en eindigt dat precies om twaalf uur in de nacht als Aswoensdag begint? Dat einde is zeker, maar het begin niet. Want hier kent het feest een wekenlange aanloop: met 11-11 mag de witte sprei al over de boerenkiel en dan beginnen de bouwclubs en bandjes, waar ieder wel zijn verbindingen mee heeft. met hun drukke activiteiten.
De stad krijgt kleur, en in de laatste weekenden voor het eigenlijke Vastenavondfeest is het eigenlijk allemaal al begonnen. Een event met massale deelname en een brede aanloop.

Datzelfde zie je ook, maar dan in mindere mate bij andere jaarlijks terugkerende evenementen: het Jazzweekend (dat nagenoeg een week duurt), ‘Proef mei’ (een culinair volksfeest waarop de Reuzen rondlopen en ieder geacht wordt AAA te eten: Asperges, Ansjovis en Aardbeien, en het Krabbenfoor (drie dagen braderie en muziek met hartje zomer). En dan heb ik het nog niet over dat grootse religieuze moment gehad waarop vele Bergenaren hun katholieke wortels kunnen tonen: de Maria Ommegang: een grootse stoet waarin vele scènes uit Oud en Nieuw Testament zichtbaar worden gemaakt.
Maar over al die events op straat wil ik het hier niet hebben. Het gaat er om dat de dominee zei dat het dan zo stil was in de kerk: de mooiste locatie, de eeuwenoude Gertrudis, deed niet mee.

OECUMENISCHE VASTENAVONDDIENST
Dat is dus veranderd. In het begin van de negentiger jaren begonnen de predikant en een katholieke collega met oecumenisch jongerenpastoraat en met ‘uitslaapdiensten’: aparte diensten, laat op de zondag, voor een jong publiek. Uit die kring kwam de vraag naar ‘iets
met Vastenavond’. Nee, geen ‘carnavalsmis’ zoals in veel andere carnavalsplaatsen: een zondagsdienst waarin de Hoogheid op de kansel klimt en de Hofkapel het koor vervangt.
De ‘Stichting’ (de almachtige autoriteit die alles met Vastenavond in handen heeft), had al in de beginjaren van haar bestaan (en dat zijn er veel) aangegeven dat ieder zich met Vastenavond aan zijn eigen stiel moet houden en dat een kerkdienst niet in het Vastenavondprogramma past.

Juist die terughoudendheid van ‘officiële zijde’ deed de formule vinden voor de bijzondere Vastenavonddienst die sinds vijftien jaar kerkgangers te hoop doet lopen.
De dienst vindt jaarlijks plaats op de zondag van Vastenavond, om twaalf uur. De dienst is een oecumenische Dienst van Woord en Gebed met de eigen voorgangers: predikant van de Protestantse Gemeente en een van de pastors van de katholieke parochie. Het jaarlijkse Vastenavondthema is uitgangspunt voor bezinning en verdieping: een bijbelberhaal, een actualisatie, een bijzonder moment met kinderen en veel zang en muziek: zang door een gelegenheidskoor, liefhebbers die een maand tevoren al (met de kiel aan) zijn komen oefenen, en muziek van een swingende dweilband. Ieder in vastenavondkleding, de voorgangers niet.
Muziek, gebed en stilte. Prediking zonder papier.

De diensten zijn aangeslagen, zijn nu vijftien jaar een vast en gewaardeerd onderdeel geworden van het grote vastenavondgebeuren. Eventliturgie die een onderdeel werd van die fascinerende dagen waarin de hele wereld hier anders is.

JAZZDIENST
Kort daarna kwam de idee op om ook tijdens het jaarlijkse Jazzfestival een kerkdienst te organiseren volgens dezelfde formule: een oecumenische gebedsdienst op de zondagmorgen van het festival: liturgie die zich richt op wie op de meeste zondagen de kerkdienst overslaat. laagdrempelige liturgie waarin de religieuze wortels van de Jazzmuziek voelbaar zijn. Geen concert, ook al doet jaarlijks een gerenomeerde en muzikaal begaafde groep muzikanten mee. Maar liturgie waarin een heldere boodschap hand in hand gaat met krachtige en meeslepende muziek, waarin iets leuks gebeurt met de kinderen en een collecte wordt gehouden voor een goed doel.
Opnieuw stroomde de kerk vol en opnieuw hoort de kerk bij de feesten in de stad.
De plaatselijke ziekenomroep ontdekte al spoedig hoe visueel aantrekkelijk deze Jazzdiensten zijn en draagt sindsdien zorg voor rechtstreeks uitzending.

FORMULE
Volgens dezelde formule zijn er de afgelopen jaren op bijzondere momenten meer van dit soort Oecumenische of zelfs Interreligieuze vieringen gehouden zijn. Ieder herinnert zich de gebedsdienst kort na die dramatische 11 september. Er ging een uitnodiging naar de directie en de werknemers van de Amerikaanse bedrijven in de stad; er lag een condoleanceregister, de burgemeester en de Imam van de Turkse moskee spraken gebeden uit.
Aandacht trok de dienst die in 2007 op Roze Zaterdag werd gehouden: de landelijke organisatie was verrast toen de plaatselijke kerken zeiden dat ze graag, samen met hen, zelf de oecumenische dienst wilden organiseren. De burgemeester las in die dienst een boodschap van de koningin voor.
Een ander mooi voorbeeld was ook de Baseliusdienst: op de Grote Markt vond in de jaren 2006-2008 een openluchtspectakel plaats, zomertoneel over de troebelen van de Tachtigjarige Oorlog, met de Bergse dominee Baselius in de hoofdrol. Toen de laatste voorstelling nabij was ging op zondagmorgen de kerk dicht en hielden we in het toneeldecor in de open lucht een oecumenische dienst in het toneeldecor om nog eens op die tweespalt in de kerk door te denken.

TOEKOMST
We gaan in dit spoor verder: enkele keren per jaar bewust een ander soort liturgie aanbieden, oecumenisch, laagdrempelig, vol kleur en muziek, aansluitend op wat er in de stad gaande is.
We voelen dat dit een trefzekere pastorale formule is: op bijzondere momenten die het leven in de stad raken gaan de deuren van de stadskerk open, voor het beste wat we kunnen bieden:
een prachtige hoge ruimte die verwijst naar het mysterie, de blijde boodschap van de nabije en solidaire God, en de basisovertuiging dat allen die in deze stad wonen bij elkaar horen en tot wederzijdse respect en dienstbaarheid geroepen zijn.

Rud Smit