Casus Bergen op Zoom:
Partnerschap in de praktijk

Door ds. Willem Vermeulen.

(dit artikel verscheen als hoofdstuk nr. 11
In het boek “Kansen voor kerkgebouwen”
Uitgave Protestantse Kerk Nederland,
Mei 2007.)

Het is inmiddels een open deur: het behoud van kerkelijke gebouwen gaat de draagkracht van de eigenaresse, i.c. de locale geloofsgemeenschap mijlenver te boven. Niet altijd is de jas te groot, maar vooral is deze veel te zwaar om alleen te dragen.

In Bergen op Zoom, de stad waar ik nu ruim 18 jaar predikant ben, is met een aantal kerkgebouwen op een interessante manier omgesprongen. Rode draad in de verhalen van deze gebouwen is dat het lukte om partners te vinden. Soms werden nieuwe bestemmingen gevonden en dat ging dan gepaard aan stevige verbouwingen. Soms ook bleef de kerk het gebouw waar gelovigen samenkomen, maar niet altijd waren dat dezelfde gelovigen.

De middeleeuwse stadskerk: de Grote- of st Gertrudiskerk.
Parmantig op de Markt van Bergen op Zoom staat de toren van de stadskerk. Tijdens de dagen van carnaval is deze aangekleed met een metershoge kiel. Dan heet de toren in de volksmond: “meneer de peperbus.” Door het jaar heen heet de kerk de Sint Gertrudiskerk. Oudere hervormde Bergenaren spreken echter over de Grote kerk. Het was dan ook de Hervormde gemeente die dit gebouw tot 1966 in bezit had en gebruikte. Vanaf 1580 natuurlijk, want daarvoor was de kerk ooit katholiek. De Hervormde gemeente had de middeleeuwse kerk nooit hoeven teruggeven. Immers, in 1747 was het gebouw tot de grond toe afgebrand na het bombardement door de Fransen. De herbouw vond plaats met protestantse fondsen en protestantse stenen. Dus de maatregelen ten tijde van Napoleon om kerken terug te geven ging aan Bergen op Zoom voorbij. De Hervormden bleven heer en meester in hun Grote Kerk en in de 50-er en 60-er jaren van de vorige eeuw ging men dat meer en meer betreuren. Een onmogelijke opgave om dat grote gebouw te restaureren en te blijven gebruiken. In 1966 werd het overgedragen aan de gemeente. Natuurlijk niet voor 1 gulden. De overheid zou gaan restaureren en dan werd er wel naar nieuw gebruik gezocht. Nieuw onheil sloeg toe toen de kerk in 1972 wederom geheel tot de grond toe afbrandde. Lootgieters dus. Het gehele interieur inclusief het 18-de eeuwse pijporgel van Del Haye ging verloren. Lang stonden de verkoolde resten in het centrum van de stad. In de 80-er jaren werd weer begonnen met restauratie. In de loop van de 80-er jaren zou het gebouw weer geheel zijn opgebouwd maar wat dan? De gemeente Bergen op Zoom overlegde met de parochies en de voormalige eigenaresse de hervormde gemeente. Het plan, voor sommigen met een beetje pijn, kwam op het volgende neer: De gemeente zou het gebouw in eigendom en dus in onderhoud houden. Twee parochies in het centrum van de stad zouden gaan fuseren, hun gebouwen afstoten en hoofdgebruiker worden van de sint Gertrudiskerk. Zij betalen het verwarmen van de kerk en wat klein onderhoud. En de hervormde gemeente kreeg een beperkt gebruiksrecht. Het grote voordeel van deze overeenkomst was dat de lege gerestaureerde kerk in 1 keer gemeubileerd zou worden met de inboedel die uit de beide katholieke kerken zou overblijven. O.a. twee kansels, bijzondere vlaamse biechtstoelen, een prachtig Ibach pijporgel uit 1863 en een nog ouder koororgel.
En zo gebeurde het. In 1987 werd de kerk opnieuw in gebruik genomen en tot op de dag van vandaag is de kerk in goede staat van onderhoud en volop in gebruik. De meeste oecumenische activiteiten vinden hier plaats. Katholieken en protestanten voelen zich er thuis. Ook zijn er concerten en af en toe houdt de burgerlijke gemeente haar bijzondere bijeenkomsten in dit gebouw. Afscheidsrecepties om maar wat te noemen.

De kerk van de Heilige Maagd Maria ten Hemelopneming, nu theater de Maagd
Aan de overkant van de Markt, tegenover de st. Gertrudiskerk en ook een beetje van de markt af, staat de voormalige Maagdkerk. Toen aan het begin van de 19-de eeuw het de katholieke gemeenschap niet lukte de grote kerk terug te krijgen werd hen het recht verschaft om aan de Markt een nieuwe kerk neer te zetten. Een kolossaal gebouw in neoclassicistische stijl. Architect was J.E. Franssen uit Antwerpen. Het werd een drie-beukige hallenkerk met Ionische zuilen. Het gebouw werd opgeleverd in 1829 en werd door de decennia heen versierd met prachtige glas-in-lood ramen, muurschilderingen en indrukwekkend meubilair. Maar veel te groot, veel te duur in onderhoud, onmogelijk warm te stoken, kortom, de parochie van de Heilige Maagd Maria ten Hemelopneming zat er eind vorige eeuw behoorlijk mee omhoog. Totdat dat plan aan de orde kwam wat hierboven is beschreven. De Katholieken staken de markt over met al hun hebben en houden. Er bleef een enorme grote en lege ruimte achter. De nieuwe eigenaresse was de gemeente Bergen op Zoom. Lang heeft de kerk niet leeg gestaan. Zodra de verhuizers de hielen hadden gelicht begon de restauratie en verbouwing. In het bestaande karkas is een kompleet theater gebouwd. De architect Onno Greiner heeft hiermee een geweldige prestatie geleverd. De bezoekers van het theater met de toepasselijke naam “de Maagd” (want zoiets krijg je er toch niet uit bij Bergenaren) zijn altijd weer verrast door de stijlvolle ambiance. Bijna alle glas in lood ramen zijn op hun plek gebleven. De mensen die op het tweede balkon zitten kunnen de kapitelen van de zuilen bijna aanraken. En als alle gordijnen opengaan en alle decorstukken in de toneelzolder verdwijnen is er een prachtig zicht op de muurschilderingen van de voormalige apsis. De gemeente is eigenaresse en het theater draait sinds 1990 op volle toeren. Dit gebouw heeft voorlopig een bestemming waar ook het publiek massaal van kan genieten. Natuurlijk was het voor sommigen wel even wennen.

De sint Antonius Abt kerk, nu wijkcentrum.
Het voormalige dorp Borgvliet, even ten zuiden van Bergen op Zoom, had al heel lang een eigen dorpskerk. Toen het dorp In het begin van de 20-ste eeuw tot stadswijk werd ingelijfd en meer huizen en dus meer bewoners kreeg kwam er in 1930 een grotere kerk met een fraaie toren. Deze toren is de kerk noodlottig geworden want door de Duitsers werd op 27 oktober 1944 om 07.00 uur de toren opgeblazen. Dat gebeurde weinig vakbekwaam zodat de toren bovenop het kerkschip terecht kwam. Merkwaardig genoeg bleef het heiligenbeeld van sint Antonius Abt ongeschonden tussen de brokstukken overeind staan. Enige jaren na de oorlog kwam er weer een nieuwe kerk voor Borgvliet. Architect J. de Lint maakte de plannen en in 1951 werd dit gebouw ingewijd door bisschop Beaten. Het betreft een drie­beukige basiliek. De vormgeving doet 'vroeg-christelijk' aan door ge­bruikmaking van baksteen en veel natuur­steen en door de Romaan­se stijlvormen. Ook dit gebouw werd in de loop der jaren te groot, ofwel de parochie werd te klein. In de 90-er jaren werd besloten de kerk voor de erediensten te sluiten maar tegelijk werd er uitgekeken naar een manier om het gebouw voor de wijk te behouden. Ook moest er 1 kapelletje toegankelijk blijven om te bidden en een kaarsje te branden. Natuurlijk met dat beroemde beeld dat de oorlog had overleefd. In het jaar 2000 werd dit besluit ten uitvoer gebracht. De partners die zich over het gebouw hebben ontfermd zijn de gemeente Bergen op Zoom en de woningbouwvereniging Wonen West Brabant. Aanvankelijk is bekeken of het mogelijk zou zijn woningen te bouwen in het royale schip van de kerk. Dit zou echter tot een te grote aantasting van de architectuur leiden. Er is nu voor gekozen om in de kerk een soort tweede gebouw te plaatsen. Hierin en hier omheen zijn de ruimtes voor het wijkcentrum en is er een kinder dagopvang. De eerder genoemde kapel is vanaf de straat direct bereikbaar. Het gebouw is nu het kloppende hart van deze wijk, eigenlijk zoals het altijd geweest was. Alleen op de plek van het altaar staat nu de bar met bierpomp. Ook weer wennen voor sommigen.

De Hervormde kerk, nu kerkelijk centrum Williamstraat.
De Hervormde gemeente die tot 1966 in de Grote- of Sint Gertrudiskerk was gevestigd had zich teruggetrokken in haar evangelisatiegebouw. Een niet zo indrukwekkend gebouw, maar wel duidelijk een kerkje. Het was in 1926 neergezet door de Evangelisatievereniging. Keurig met glas in lood ramen en een klein pijporgel is het een heel sfeervol kerkgebouwtje. Maar toen in de 80-er en 90-er jaren er over Samen-op-weg werd gesproken was er al snel 1 ding duidelijk. Dat zou nooit passen in dit gebouw. De gereformeerden hadden een royalere behuizing en dat zou dan het thuishonk worden voor de protestantse gemeente. Maar wat te doen met dit kerkgebouw? Ook weer een gebouw met veel emoties. Gekozen werd voor een beheersstructuur via een stichting. Een bestaande 400 jaar oude protestantse stichting (het protestants weeshuis) nam het gebouw over. Het werd daarmee diaconaal kerkelijk centrum. Door de week zijn er een aantal activiteiten, o.a. een oecumenisch inloophuis. Maar ook op zondag gaat de lofzang door, alleen niet voor iedereen even verstaanbaar. Dan komt namelijk de Chinese Protestantse Gemeente bijeen. Zij zijn huurder en geven het gebouw feitelijk de originele bestemming: kerkgebouw. De stichting Weeshuis als eigenaresse, de protestantse gemeente als gebruiker en de Chinese gemeente als huurder vormen een driemanschap waarmee dit kerkgebouw van de slopershamer gered is.

De Gereformeerde kerk, nu Ontmoetingskerk.
In 1928 werd door de toenmalige Gereformeerde kerk hun nieuwe gebouw in gebruik genomen. Een parmantige Gereformeerde Kerk van architect B.T. Boeyinga. Men rekende op groei zodat de kerk royaal werd gebouwd. Ook ging het om een streekgemeente en kwam men van de omliggende dorpen naar Het Bolwerk, zoals de laan heet waar deze kerk aan staat. Maar in de 70-er jaren gingen de gereformeerde uit die dorpen samen-op-weg met hun hervormde dorpsgenoten. Dit kostte de Bergse gereformeerde kerk aardig wat leden. Daarnaast was ook in Bergen op Zoom de teruggang van het kerkbezoek te merken. Het gebouw verkommerde door verminderde inkomsten. Eind jaren 80 was sprake van een zorgelijke situatie. Met de gemeente Bergen op Zoom werd hier over gesproken. Ook in het kader van het Samen-op-weg proces is wel eens gedacht aan verkoop en nieuwbouw elders. De ambtenaren van het stadhuis hebben met het kerkbestuur van de protestantse gemeente in oprichting verschillende gesprekken gehad. Zij wisten te overtuigen. Ook werd richting “den Bosch” en “Zeist” de staat van dit gebouw gemeld, maar ook de bijzondere architectuur. Want in de 90-er jaren begon men te ontdekken dat de interbellum architectuur, zeker de Amsterdamse school stijl, het waard was om te behouden.
Aan het begin van de 90-er jaren werd het gebouw met de status van gemeentelijk monument beschermd en gelijk al in de inventarisatie van de rijksmonumentendienst opgenomen om t.z.t. als rijksmonument te gaan beschermen. De tussentijd werd een tijd van geduld en plannen maken. De medewerking van de gemeente was erg groot. Er is zelfs wel eens een wethouder naar Zeist afgereisd om weer te overleggen over status en subsidiehoogte. Doordat de gereformeerde kerk met de hervormde gemeente ging fuseren kwam er ook een ander financieel verhaal op tafel te liggen. Nadat de status van rijksmonument definitief was kon met de restauratie begonnen worden. In 2003 werd het gebouw als nieuw opgeleverd, inclusief vernieuwd interieur en orgel.
In samenwerking weer met de gemeente is ook gesproken over het “zalenbeleid”. Vastgesteld is dat de Ontmoetingskerk, na restauratie, ook podium kan zijn voor initiatieven vanuit de burgerij of het verenigingsleven. De gemeente zal doorverwijzen naar de kerk als mensen op zoek zijn naar een middelgrote zaal. Ze zal zelf niet zo’n zaal gaan realiseren. Hierdoor is er een soort marktpositie voor de Ontmoetingskerk ontstaan op het gebied van kleinere concerten, kamermuziek, uitvoeringen van de muziekschool e.d. Ook dit gebouw heeft daarmee een plek binnen de samenleving en is voor de eigen gemeente een aangenaam bezit.

Samenvattend
In Bergen op Zoom zijn een aantal voorbeelden te vinden van kerkgebouwen die in prima staat van onderhoud verkeren en druk gebruikt worden. Toegegeven, niet altijd voor het doel waarvoor ze zijn gebouwd, de eredienst. Wel functioneren ze als stedelijk “landmark” en hebben ze een plek in de samenleving. Mensen komen en gaan. Voor alle bovenvermelde gebouwen geldt dat deze transformatie nooit had kunnen plaatsvinden als ze in beheer waren gebleven bij de oorspronkelijke eigenaresse. Een open houding van de overheid en andere partners zoals de woningbouwvereniging en het theater hebben de gebouwen gered. Hierdoor konden de geloofsgemeenschappen de handen vrij maken om zich te concentreren op hun roeping en missie.

Ben Daeter, Het Bergs protestants weeshuis. Vier eeuwen wezenzorg en hulpverlening in Bergen op Zoom. (Bergen op Zoom, 1997)
Willem van Ham, de Grote of sint Gertrudiskerk te Bergen op Zoom. Uitgave ter gelegenheid van de heropening van de Gertrudiskerk. (Bergen op Zoom, 1988)
Willem van Ham, Onno Greiner e.a., Ter ere van de Maagd. Uitgave ter gelegenheid van de opening van stadsschouwburg “de Maagd”. (Bergen op Zoom, 1990)
P. Hoedelmans, Jeeps en klaprozen. Een relaas van de periode 1944-45 in Bergen op Zoom en omgeving. (Bergen op Zoom, 1990).
Charles de Mooij, Geloof kan BERGEN verzetten. Reformatie en katholieke herleving te Bergen op Zoom. (Hilversum, 1998).
O. van Nimwegen, Dien fatalen dag. Het beleg van Bergen op Zoom in 1747. (Bergen op Zoom 1997).
W. Vermeulen e.a., Een stad op een berg. Gedenkboek ter gelegenheid van het eeuwfeest van de Gereformeerd Kerk Bergen op Zoom. (Bergen op Zoom 1992).
W. Vermeulen en J. Voorsluijs, Vroom Bergen op Zoom. Bloemlezing uit 425 jaar protestantse kerkgeschiedenis. (Bergen op Zoom, 2005).